سرزمین کوهستان

1ـ والي حسن خان (1215 ه ق 1255 ه ق): حسن خان، پس از مرگ محمد خان و کناره گيري و عزلت اسماعيل خان و سفارش او به انتقام گيري از قاتلين محمد خان، ظاهراً چند سالي بر لرستان و پشتکوه حکومت کرد اما بر اثر انتقام گيري از روساي لرستان و عدم مقبوليتش و نيز از امر حکومت قاجار، خرم آباد را به قصد ايلام که در آن زمان-ده بالا-گفته مي شود ترک کرد و حکومتش تنها به آنجا منحصر شد. حسن خان مقر حکومت را درسال 1216 ه ق از خرم آباد به پشتکوه(ايلام)منتقل کرده است و گويا بيش از اين تاريخ است که روساي طوايف لرستان را به انتقام قتل محمد خان مي کشد ساکي در اين باب مي نويسد: حسن خان فرزند اسدخان با تاييد شاه قاجار به انجام امور مشغول شد. روساي طوايفي که محمد خان را کشته بودند از کار خود پشيمان شده و عبدالحسين، جد خاندانهاي فعلي کرمعلي را که مردي سخنور بود، نزد والي فرستادند و براي عذر گناه اجازه ملاقات خواستند و حسن خان نيز ظاهراً ايشان را امان داده و به حضور پذيرفت ولي دستور داد همه را سر بريدند. در همين سال او براي کمک به حاکمان بروجرد و سيلاخور و به قصد ممانعت از فرار حسين قلي خان برادر شورشي فتح علي شاه به عثماني، وارد لرستان شد و پس از دستگيري حسين قلي خان به بهانه حمايت بعضي سران لرستان خاصه بيرانوند را کشت. اين مساله که نوعي انتقام گيري در بطن آن نهفته بود، بيش از پيش باعث تنفر ا هالي لرستان از او گرديد. بيش از اين تاريخ نيز محمد خان زند را که چند گاهي در لرستان نيرو گرفته بود، دستگير و نابينا کرد و به فتحعليشاه سپرد. نيز به همراه محمد علي ميرزا دولتشاه در جنگ با عثماني ها و فتح سليمانيه شرکت داشت. اما در ابتداي حکومت قاجار، رابطه آقا محمد خان با والي لرستان دوستانه بود. وي هيچگاه قصد براندازي حکومت واليان را نداشت. در دوره ي بعد، فتحعليشاه براي کاهش قدرت حاکمان محلي و جلوگيري از شورش آنها، سياست قاجاري کردن مملکت را در پيش گرفت. پيامد اين سياست در مناطق مختلف ايران به خوبي مشاهده مي شد به همين منظور در اين دوره حوزه اقتدار واليان لرستان به مناطق پشتکوه محدود گرديد. در اين زمان فتحعليشاه يکي از شجاع ترين فرزندانش به نام محمد علي دولتشاه را به حکمراني مناطق غرب کشور منصوب کرد. او توانست تا حدودي رابطه ي تيره ي که بين حسن خان، والي پشتکوه، و پدرش فتحعليشاه وجود داشت بهبود بخشد. در اين زمان والي هميشه يا و ياور دولت مرکزي بود در لشکر کشي هاي عليه عثماني، محمد علي دولتشاه را همراهي و کمک مي کرد. حسن خان والي از زماني که قلمرواش توسط فتحعليشاه محدود شد و مجبور گرديد مرکز حکومت خود را به منطقه ايلام منتقل نمايد، از او ناراضي گرديد در هنگام بيماري محمدعلي دولتشاه، والي حسن خان بر جان خود از طرف فتحعليشاه اعتماد نداشت به همين خاطر محمد علي دولتشاه قبل از مرگ خود به او اجازه داد به مقرحکومتش در پشتکوه برگردد. با مرگ حسن خان والي پشتکوه، فتحعليشاه سعي کرد که اختلاف بين فرزندان او را دامن بزند تا منطقه را ناامن جلوه دهد و به بهانه امنيت حکومت مرکزي بيشتر دخالت کند. بدين ترتيب حيطه قدرت واليان را بيش از پيش محدود مي ساخت. اين سياست تا به قدرت رسيدن والي حسين قلي خان ابوقداره ادامه داشت. دراين زمان رابطه شاه با والي بهبود يافت. نظر به اينکه سال ورود حسن خان به پشتکوه 1216 آمده است مي نمايد. باري اين نکته اين احتمال را تقويت مي نمايد که طايفه زنگنه با ورود حسن خان املاک و مراتع خود را فروخته و به طور کلي پشتکوه را به قصد کرمانشاه ترک کرده است. حسن خان به همراه خود کسان بسياري را به عنوان ميرزا و کاتب و قاضي و صنعتگر و خدم و حشم به پشتکوه آورد و همپاي آن طوايفي از اهالي لرستان نيز بدانجا کوچيدند. بازمانده ي اين اطرافيان اينک عمدتاً در شهر ايلام ساکن هستند و شرايط فرهنگي جديد را پذيرا شده اند. حکومت حسن خان داراي زندانهاي وحشتناک ماموران سختگير و زورگويي بوده است که عرصه را بر مردم تنگ مي کرده اند، و به نظر نمي رسد که او در رفاه و آباداني پشتکوه کوشيده باشد. راولينسون در سفرنامه اش درباره ي حسن خان و وضعيت حکومتش چنين مي نويسد: ((پشتکوه، هنوز زير سلطه ي والي است و حسن خان (والي) که تشنه ي قدرت است، زمان فوت محمد علي ميرزا (دولتشاه) با دولت مرکزي بيعتي مصلحت آميز نمود است.)) کمي پيش از ديدار من اختلاف کوچکي بين حسن خان والي و دو پسر بزرگتر او روي داده بود و طوايف بين آنها، تقسيم شده بودند، حکومت کرمانشاه از اين موقعيت استفاده نموده به مداخله پرداخته بود و با پشتيباني از پسرها بر مسند پدر توانسته بود جزيي نفوذي در منطقه کسب کند. حسن خان معزول گرديد و علي خان و احمد خان مشترکاً به عنوان والي انتخاب شدند. ايلات، اکنون دريافته اند که در کشمکش هاي بين حکمرانان دراين ميان تنها خود آنان آسيب ديده و نفوذ دولت مرکزي در بين آن گسترش يافته، در نتيجه پدر را با پسران وادار به آشتي کردند و فعلاً حسن خان با توانايي و قدرت يک شاهزاده خود مختار دوباره بر پشتکوه حکومت مي کند. حسن خان مطابق آنچه در کتيبه ((تخت خان)) آمده است در سال 1255 ه.ق در گذشته و در کشيک خانه نجف اشرف دفن گرديده است. اين کتيبه بر تخته سنگي در حاشيه جاده ايلام ـ صالح آباد قرار دارد و شامل شرح مختصري از تاريخ واليان است که به فرمان آخرين والي پشتکوه، غلامرضا خان نوشته شده است.

ادامه مطلب

نوشته شده توسط قاسم جانی در شنبه دوازدهم آبان 1386 ساعت 8:30 موضوع تاریخی | لینک ثابت

دوران اسلامي:
در متون تاريخي آمده كه ايلاميها خود اسلام آوردند و محدوده اين استان در دوران اسلامي به عنوان بخشي از ايالت جبال تحت قلمرو خلفاي اسلامي به مركزيت كوفه و بصره اداره مي شد.بزرگترين شهر مربوط به اين دوران شهر سيمره(دره شهر) است كه از نه فصل كاوش علمي پژوهشكده باستانشناسي كشور آثار بديعي از معماري و شهر سازي و تزئينات معماري به ويژه گچبريها با نقش هاي منحصر به فرد و خطوط كوفي كشف شده است.
در استان ايلام تا نيمه اول قرن چهارم(سال334 ه.ق)زندگي شهرنشيني از رونق زيادي بر خوردار بوده است كه به علت وقوع زمين لرزه بزرگي كه كليه شهرهاي بزرگ استان در آن نابود شدند .اين شيوه زندگي دراستان به زندگي كوچ نشيني تبديل گرديد.در كتب ياقوت حموي،ابن اثير، حمداله مستوفي، تاريخ طبري و .... به اين مسئله اشاره شده و آورده اندكه در اثر وقوع زلزله بيست هزار نفر از اهالي شهر پر جمعيت سيمره كشته و اين شهربراي هميشه خالي از سكنه شده است.
محل شهر كنوني ايلام نيز كه در آن هنگام (الرذ) ناميده مي شده به دليل آب و هواي مناسب و نزديكي به محل خلافت خلفاي عباسي(بغداد) از مهمترين تفرجگاههاي آنان محسوب مي شده و در كتب تاريخي آمده است كه المهدي بالله برادر هارون الرشيد در هنگام شكار در اين مكان كشته شده و مقبره وي كه به "سه ي مه ي " معروف بوده تا دهه 50(ه.ش) به عنوان قبرستان ايلام بر پا بوده و هم اينك محل آن به پارك كودك تبديل شده است.

دوران اسلامي متأخر:
اين دوران شامل سلسله هاي افشاريه و زنديه و .... بوده و ايلام جزئي از قلمرو اين سلسله ها بوده است.
شاخص ترين اثر مربوط به دوران زنديه ساختمان قبلي امازاده علي صالح(ع) " خاسعلي "  است كه اثر نوسازي تجديد بنا شده است.
از ديگر بناهاي اين دوران مقبره هاي امامزاده پير محمد و سيد صلاح الدين محمد آبدانان- معين صالح ماژين-سيد ابراهيم زرين آباد است .

حكومت محلي واليان فيلي (دوره صفويه تا پهلوي):
پس انقراض سلسله محلي حسنويه كرد ،در هنگامي كه شاهورديخان سرسلسله اتابكان فرمانروايي خرم آباد را از دولت مركزي تحويل گرفت حسينقلي خان فيلي را والي منطقه پشتكوه كرد.
وي نيز قصبه دي والا " دهبالا " را مركز حكومت خود قرار داده و آنرا " حسين آباد فيلي " نام نهاد.
شاخص ترين آثار مربوط به اين دوران قلعه هاي والي فيلي در ايلام و در حاشيه رودخانه كنجاچم مهران مي باشد.ساخت چند قلعه و قنوات و سنگ نوشته نيز از جمله ديگر اقدامات واليان فيلي بوده كه معروفترين آنها سنگ نوشته تخت خان در صالح آباد مي باشد و بيانگر شيوه حكومت واليان بوده كه به صورت كوچ نشيني بوده است.
متاسفانه برخي آثار واليان به علت توسعه شهرها تخريب شده اند.
از نكات برجسته اين دوران استقلال نسبي سلسله ميره " حاكمان " محلي دره شهر بوده كه مناطق لر نشين استان را تحت فرمان خود داشته و عليرغم اينكه حكم خود را از والي پيشكوه(لرستان)دريافت مي كرده اند ولي خراجگزار والي پشتكوه(فيلي) بوده اند.
اين مسئله ياد آور تقسيم استان به دو ايالت در دوران ساساني- اسلا مي مي باشد. قلمرو حكومت واليان از جنوب به شوش- از شرق به لرستان و از غرب تا منطقه كوت و عماره در جنوب تا خانقين و مندلي در شمال عراق(مناطقي كه كردهاي شيعه مذهب در آن ساكنند ) بوده است.

دوران معاصر
پنج سال پس از روي كار آمدن رضاخان، وي سپاه والي وقت ايلام  " غلامرضا خان فيلي "  به عنوان آخرين حاكم ملوك الطوايفي ايران را شكست داد و والي به عراق گريخت و در نجف اشرف ساكن شد.
هم اينك قبر وي در قبرستان نجف اشرف است.به دستور رژيم بعثي و در جهت اجراي سياست تعريب (عرب جلوه دادن) كردهاي فيلي سنگ قبر وي و ساير كردها كه به فارسي و يا كردي روي آنها نگاشته شده بود شكسته و به دلخواه رژيم بعثي بر روي آنها با رسم و خط زبان عربي به ذكر مشخصات متوفيان بسنده شده است.
در سال 1316 و پس از جلوس رضا خان پهلوي استان ايلام جزء استان كرمانشاهان(استان پنجم) گرديد و سپس در سال 1343 به فرمانداري كل تبديل شد روستاي حسين آباد فيلي نيز با پيشنهاد فرهنگستان ايران به " شهر ايلام "  تغيير نام يافت و در سال 1353 اين منطقه به استان ايلام در تقسيمات كشوري رسميت پيدا نمود.

نوشته شده توسط قاسم جانی در دوشنبه دوم مهر 1386 ساعت 11:35 موضوع تاریخی | لینک ثابت

دوران ماد و هخامنشي:
در اين دوران ايلام جزئي از تمدنهاي ماد و هخامنشي بوده كه به دليل نزديكي با پايتخت هاي باستاني شوش و هگمتانه (همدان) و بيستون از اهميت زيادي برخوردار بوده است.در اين دوران اگر چه تمدن ايلام افول نموده ولي نگاشتن با خط ايلامي توسط پادشاهان هخامنشي بيانگر اهميت ويژه اين منطقه به عنوان يك منطقه شاخص بوده به نحوي كه اغلب كتيبه ها ابتدا با خط ايلامي و سپس بعدها به پارسي باستان ترجمه و نگاشته شده اند. ايلام عليرغم اينكه جزئي از اين امپراطوري ها بوده ولي همواره استقلال خود را به صورت نسبي حفظ نموده است.
داريوش چند بار ذكر كرده كه بارها قيام ايلاميان ر اسركوب كرده است

دوران سلوكي-پارت:
در اين دوران برابر متون باستاني ايلام همانند ساير نقاط ايران جزئي از منطقه تحت قلمرو سلوكيان بوده كه پس از انقراض آنان و آغاز دوران پارتي (اشكاني) اين منطقه جزئي از قلمرو اشكانيان شد. نتايج مطالعات انجام شده در تپه فرخ آباد دهلران كه توسط هيئت هاي مختلف ايراني و بين المللي مورد مطالعه قرار گرفته حاكي است كه در آن هنگام تپه مزبور جزء ايالت " اليم "  يا ايلام نو بوده است.
ساير آثار اين دوران به صورت استقرارهاي موقت وكوچ نشيني بوده كه بيشتر در حاشيه رودخانه ها و دشت ها شكل گرفته است.

دوران ساساني:
به علت اينكه در اين دوران استان ايلام فيمابين تيسفون (بغداد) به عنوان پايتخت ساسانيان و دولت شهرهاي شوش و بيستون و فارس قرار گرفته از اهميتي ويژه برخودار بوده و به همين دليل عمليات عمراني زيادي از سوي دولت مركزي در اين استان انجام پذيرفته كه شامل سه دسته:بناهاي بين راهي و راههاي و پلهاي باستاني-شهري و شاخص هاي شهري-قلاع و دژهاي باستاني هستند كه معروفترين آثار حفاظت شده آنها عبارتند از:پل گاوميشان،چم نمشت،كور و دوت،كوشك قينفر،قلعه شياخ،قلعه سام، شهرهاي تاريخي سيروان،سيمره دربندو قلاع پشت قلعه،قلعه هزار دره وآتشكده هاي موشكان و سياهگل و چهار طاقي دره شهر- وطاق شيرين و فرهاد.
در اين دوران استان ايلام به دو ايالت مهرجانكدك در بخش شرقي و به مركزيت شهر سيمره (دره شهر كنوني) و ايا لت ماسبذان به مركزيت سيروان (محل روستاي سرابكلان فعلي) كه گفته مي شود قصر انوشيروان نيز در آن قرار داشته تقسيم مي شده است اين شهرها از شهرهاي مهم و پرجمعيت و آباد آن زمان بوده كه جمعيت زيادي را در خود سكني داده اند و در اثر وقوع زلزله اي مهيب از بين رفته اند..
آثار تنگه بهرام چوبينه كه در دره شهر قرار دارد متعلق به بهرام چوبينه سردار ساساني است. به علت كودتاي وي بر عليه خسروپرويز اين پادشاه به روم گريخته و پس از ازدواج با دختر امپراطور روم و گرد آوري سپاه به ايران حمله نموده و مجدداً پادشاهي ايران را در دست مي گيرد.

نوشته شده توسط قاسم جانی در شنبه بیست و چهارم شهریور 1386 ساعت 8:46 موضوع تاریخی | لینک ثابت

دوران پيش از تاريخ:
از دوران پيش از تاريخ كه زندگي به صورت غارنشيني وكوچ نشيني و شكار رواج داشته آثار و يافته هاي زيادي در دنيا وجود ندارد ولي برخي از مطالعات بيانگر وجود زندگي به صورت گسترده در اين دوران در استان ايلام است.
پناهگاهها و زيستگاههاي صخره اي كه مربوط به دوران زارزين مي باشد و ميراث هزاران ساله شكارچيان عصر سنگ به شمار مي روند كه در استان ايلام كشف و ثبت شده اندكه عمدتاً در دره هليلان و تنگه قوچعلي و ارغوان شهر ايلام قرار دارند.
اين آثار مربوط به دوران پارينه سنگي مي باشند كه از حدود5/2 ميليون سال پيش تا 12 هزار سال پيش مسكن انسانهاي نخستين بوده است.
در دره هليلان كه توسط يك هيئت بين المللي به سرپرستي كريستين سن مورد مطالعه قرار گرفته آثار مهمي از ز ندگي دوران اواخر نوسنگي(هزاره ششم تا پنجم قبل از ميلاد) به دست آمده است.

دوران انقلاب نوسنگي:
از اين دوران كه دوره آغاز زندگي شهر نشيني و كشاورزي و اهلي كردن حيوانات است آثار مهم و متعددي در استان ايلام وجود داردكه شاخص ترين آنها تپه علي كش در دهلران است.
در اين تپه برابر مطالعات هيئت بين المللي به سرپرستي پروفسور فرانك هول(62-1961 ميلادي) آثار معماري و ابزار سنگي مربوط به هزاره هفتم و ششم قبل از ميلاد به دست آمده كه آثار معماري آن بيانگر شكل گيري اولين مجتمع زيستي(روستا مانند) در جهان است.
عصر مفرغ و آهن: اين دوران كه هم زمان با دوران قوم كاسي و ايلاميها مي باشد از دوران طلايي تكنولوژي بشري است كه كاسيها به عنوان طلايه دار تكنولوژي كشف مفرغ معروفيت جهاني يافته اند.
در اين دوره آثار به صورت ابزار مختلف از آلياژها و فلزهاي فوق با تكنيك خاص خود ساخته شده اند در بررسي هاي به عمل آمده توسط هيئت بين المللي به سرپرستي پروفسور واندنبرگ از قبرستانهاي ايلام به ويژه وركبود، چم ژيه، جوب گوهر، دمگرپرچينه، بردبال چنار باشي برگهايي زرين بر مطالعات باستانشناسي افزوده شده و بيانگر اين مهم است كه در اين دوران استان ايلام جزء مهمي از تمدن كاسيها و ايلاميها بوده است.
تمدن ايلاميها مصادف با دوران مفرغ قديم آغاز شده كه شاخص ترين آثار آن تپه پتك در موسيان و تپه تيغن دره شهر( دوره ايلام ميانه) و سنگ نوشته گل گل ملكشاهي كه با خط ميخي و آشوريها آن را در هنگام فتح ايلام نگاشته اند.
دميرو شيجي باستانشناس فرانسوي عقيده دارد كه تپه پتك موسيان همان شهر ماداكتو پايتخت گم شده ايلام باستان است

نوشته شده توسط قاسم جانی در شنبه هفدهم شهریور 1386 ساعت 13:34 موضوع تاریخی | لینک ثابت

در شش كيلومتري ضلع جنوب شرقي دره شهر در روستاي شيخ مكان قرار دارد و در سال 1330 ساخته شده است . قلعه سه طبقه با زير زمين و پنج برج ديدني دارد . نماي بيروني قلعه با مــلاتي از گچ و خاك و نماي داخلي اطاق ها گچ اندود شده است . بيشترين مصالح به كار رفته در اسكلت بنا قلوه سنگ و در مواردي از آجر جهت تزيين سردر و ورودي استفاده شده است .

 آب از طريق كانالي از رودخانه منشعب و پس از گذر از ميان روستا از زير ديوار ضلع جنوبي به حوض داخل قلعه وارد و از سمت ديگر بنا خارج مي گردد . آب جهت استحمام از طريق كانالي ديگر و به صــورت مجــزا از سمت جنوبي وارد آب انبار مي شود . قلعه داراي سياه چال خرپشته . برج هاي نگهباني ، انبار غلات ، آشپزخانه و … است .

نوشته شده توسط قاسم جانی در یکشنبه بیست و هشتم مرداد 1386 ساعت 8:34 موضوع تاریخی | لینک ثابت

سنگ نوشته حسين قلي خان والي :

حسينقلي خان والي پدر غلامرضا خان ، آخرين والي منطقه ايلام و پشتكوه است . اين سنگ نوشته تنها سنگ نوشته اي است كه حسينقلي خان به سال 1294 ه . ق  به يادگار گذاشته و متن آن درباره ساختن قلعه و باغ حسين آباد وحسينيه و …. است . سنگ نوشته مذكور در شمال شهر ايلام و روبروي پارك آزادي اين شهر بر نماي جنوبي تخته سنگ بزرگي به ابعاد حدود 260 سانتي متر ارتفاع و 320 سانتي متر عرض و 3 متر قطر حكاكي شده است .

كتيبة تخت خان :

در فاصله 34 كيلومتري جنوب شهر ايلام ، در مسير جاده ايلام -  مهران محلي به نام تخت خان ، از غلامرضا

خان آخرين والي فيلي پشتكوه به جاي مانده است . او براي فقط نام خود و خاندانش دستور داد تاريخ خاندانش

همراه با شرح اقدامات آنها بر روي تخت سنگي به ارتفاع 250 سانتي متر از سطح زمين به خط نستعليق حك

شود

سنگ نوشته قوچعلي :

اين كتيبه در شهرستان ايلام قرار گرفته و ارتفاع آن از سطح زمين حدود 5/4 متــر مي باشد متن اين سنگ نوشته به زمينه اي به ابعــاد 40 * 75 سانتي متر به شكل ذوزنقه نگارش و حكاكي شده است . ابتدا قسمتي از سطح را به عمق حدود يك سانتي متر صاف نموده آن گاه قسمتي از پائين در حدود 15 * 75 سانتي متر را رها ساخته و مابقي را به عمق حدود 4 سانتي متر تراش داده وهمراه آن متن كتيبه را به صورت برجسته و با خط نستعليق زيبايي اجرا نموده است كه به علت عدم دسترسي مردم به آن تاكنون سالم باقي مانده است . اين كتيبه به دستور غلامرضا خان والي و به پاس احترام به پـدرش ( حسين قلي خان والي متوفي در سال 1318) ساخته شده است .

نوشته شده توسط قاسم جانی در چهارشنبه بیست و چهارم مرداد 1386 ساعت 13:37 موضوع تاریخی | لینک ثابت

قلعه سام در روستای چم بور ازتوابع بخش مرکزی شهرستان شیروان و چرداول قرار دارد . قدمت این قلعه به عهد ساسانیان می رسد که بر فراز یکی از کوه های پیرامون روستای چم بور بنا شده و کوه مزبور نیز به نام سام معروف شده است . در قسمت جنوب غربی قلعه ، آثار چهار طاقی یا آتشکده ای دیده می شود که گویا در زمان تسلط عرب ها به صورت مسجد درآمده است .

در کنار قلعه درخت های چنار کهنسال با قدمتی حدود 500 سال وجود دارند . علاوه بر آن ها چشمه های آب گوارا و همچنین ریشه درختی به نام عود یا هومه که از آن دراعیاد و جشن ها استفاده می شده یافت شده است .

با تشكر ازhttp://ilambastan.blogfa.com  به خاطر تصويري كه در اختيار بنده قرار دادند

نوشته شده توسط قاسم جانی در شنبه سیزدهم مرداد 1386 ساعت 11:46 موضوع تاریخی | لینک ثابت