عکس زیر در سال ۸۵ گرفتم

لینک ایلام بهشت زاگرس در سایت گوناگون - سایت حاشیه و در وبلاگ کردنشینان

سنگ نوشته نخجير يا سرتزن " که ينی سرته زن " يـا چشمه ای که سر را ( از سردی آبش ) بی حس می کند تا چشمه يا محلی در دامنه ی پائينی نمای غربی کوه نخجير در بخش صالح آباد مهران است .اين محل پوشيده از درختان بلوط , زال زالگ , ون و گونه های محدود ديگر است . همانطوری که در متن کتيبه آمده آن را به فرزند خويش يدالله خان که ملقب به اشرف الملک بوده هديه نموده است . متن سنگ نوشته بر نمای غربی تخته سنگ و به ارتفاع 5/1 متر از سطح زمين , حکاکی گرديده است . سطح ناهموار سنگ و همین طور ترک بزرگ افقی در آن باعث گرديده که متن کتيبه در سه قسمت مجزا نگارش يابد . خط آن به سبک هميشگی  دوره ی غلامرضا خان والی , نستعليق بوده  باز هم به علت فضای کم و همين طور نگرش زيبايی شناسانه کلمات در يک فضای محدود با رعايت اصول نگارش و توجه به زيبايی حروف در همديگر تنيده و فشرده شده اند . بر اثر عوامل جوی و انسانی تعدادی از حروف فرو ريخته و جنس نه چندان مرغوب سنگ نيز مزيد بر علت گرديده تا روند تخريب و فرسايش کتيبه سرعت بيشتری داشته باشد . متن سنگ نوشته (نخجير ): شنيدم کــه جمشيد فـــــرخ سرشـت    بسـر چــشـمـه بـر سنـــگـی نـوشـت در اين چشمه چون ما بسی دم زدند بـرفـتـنـد چـون چـشـم بـر هـم زدنــــد فی سنه 1327 حسب الفرمايش جناب مستطاب اجل اکرم افخم اعظم آقای امير جنگ والی کل لرستان فيلی بموجب غرث اين باغ قباله نمود با حدودات ملکی که از طايفه عالی بيگی ابتياع نمود به فرزند خود اشرف الملک  هدیه نمود . چند نكته: 1-اين سنگ نوشته هنوز ثبت ملي نشده است از ضروريات است كه اين سنگ نوشته كه قدمت آن به دوره قاجاريه مي رسد ثبت ملي شود 2-متاسفانه اين سنگ نوشته در حال تخريب است 3-بيائيد به فرزندانمان بياموزيم ميراث فرهنگي هويت و شناسنامه يك ملت است با دستان خودمان شناسنامه هاي خودمان را از بين نبريم چون المثني صادر نمي شود 4- تصاوير با تلفن همراه گرفته شده است

مقدمه :

موزه نماينگر ارزشهاي از ميان رفته جوامع مختلف بشري است و ارزشهاي طبيعي و دائمي آنها را كه در عصر حاضر در معرض  تهديد  مي باشند مورد توجه قرار مي دهد موزه ها اين ارزشها را به عنوان ميراثهايي براي مردم مشخص مي كنند شناخت اين ميراث براي تداوم فرهنگ ارزشمند است و در واقع  موزه ها مسئول حفظ ميراث  ملموس و غير ملموس طبيعي و فرهنگي هستند .

مناسبترين شيوه براي طبقه بندي موزه ها بر اساس مجموعه موزه مي باشد موضوع مجموعه يا آنكه از چه ديدگاهي  به آثار تشكيل دهنده آن نگاه شود ، مبناي اين طبقه بندي قرار ميگيرد ، زيرا ماهيت آثار و انديشه هاي وابسته به آن است كه اهداف و فعاليتهاي موزه را تعيين مي كند ،از اين رو به طور كلي موزه ها را در سه گروه  ميتوان قرارداد :

 الف) تاريخ

 ب)هنر

 ج)علوم

  موزه هاي مردم شناسي از گروه موزه هاي تاريخي اند ، كه محدوده فعاليت اين نوع موزه ها مطالعه فرهنگهايي است كه به دوران پيش از ورود صنعت ماشيني به منطقه و يا دوران آغاز صنعتي شدن مربوط مي گردد و درحال حاضر به شدت مورد تهديد جهش تمدن صنعتي است.

 هدف از شكل گيري و تجهيز  موزه مردم شناسي كه اولين موزه در استان ايلام است، ايجاد يك مركز تاريخي و فرهنگي در راستاي اهدافي گسترده و بلند مدت ،در چهارچوب رسالت سازمان ميراث فرهنگي ،صنايع دستي وگردشگري مي باشد. در كل اين موزه ارتباط ميان بازمانده ي ارزشهاي سنتي وصنعتي شدن و اهميت و قابل احترام بودن ميراث معنوي و فرهنگي جامعه است .حفظ نگهداري و معرفي آنها به جوانان و نسلهاي آينده اين مرز و بوم از اهداف موزه مي باشد .

درطبقه بندي اشياء موزه مردم شناسي استان ايلام سه اصل  مهم است كه مبنا قرار داده  شده است :

 1-محيط زيست

 2-مسائل اجتماعي و زندگي

 3-اعتقادات و باورها

 برمبناي اين سه اصل اشياء به چند گروه تقسيم بندي ميشوند .

1-فنون معيشت

 2-آئين و مراسم

 3- مسكن

 4-هنرها و صنايع دستي

 5-خوراك

 6-پوشاك و اعتقادات و باورها

بنابراين موزه مردم شناسي ايلام درمسير شناساندن جلوه هاي مختلف عناصر فرهنگي منطقه ازنگاه مردم شناسي بنا نهاده شده است .

ساختمان موزه:

موزه مردم شناسي ايلام در قلعه والي ايجاد شده ، كه اين بنا متعلق به سال 1326 ه-ق به دستور غلامرضا خان والي در زمان حكومت محمدعلي شاه قاجار در محله اي به نام حسين آباد كه به ده بالا مشهور بوده احداث گرديد. اين بنا مقر تابستان و اسكان غلامرضا خان والي بوده اين بنا به معماريت حاج درويش علي كرمانشاهي و حجاري رضا قلي بوده است .

قلعه والي در مساحت 17/4687 متر مربع و زير بنايي 01/1466 متر مربع به شكل ذوزنقه اي بر روي تپه تاريخي چغا ميرگ ايجاد شده است . قلعه مذكور سه در ورودي در سه ضلع  جنوب، شرق و غرب دارد .

ورودي اصلي قلعه در ضلع جنوبي قرار گرفته داراي 22 اتاق تو در تو و يك اتاق شاهنشين در ضلع شمالي كه ابعاد و اندازه داخلي آن بزرگتر از ساير اتاقها است،در اين قلعه شش زيرزمين در سه ضلع شمال،غرب و شرق وجود دارد.

عمده مصالح به كار رفته شده سنگ،آجر وگچ است،قلعه والي در زمان جنگ تحميلي تا حدود 50 درصد تخريب شده، و در سال 67 عمليات مرمت آن شروع و در سال 69 بازسازي آن به اتمام رسيد، و به لحاظ اهميت تاريخي و موقعيت مكاني مناسب در سال 1384 تغيير كاربري از اداري به فرهنگي داده شد، و در سال 1385 تبديل موزه مردم شناسي شد .

بخشهاي مختلف نمايش موزه مردم شناسي ايلام به شرح زير است :

"بخش كشاورزي :

اين بخش شامل مراحل كاشت،داشت و برداشت است، حدود 40تا 50سال پيش در استان ايلام به روش سنتي كشاورزي انجام مي گرفت.مرحله كاشت گندم كه از محصولات اصلي و مهم اين استان است به وسيله گاو آهن يا خيش انجام مي گرفت.

مرحله برداشت شامل دو مرحله است:مرحله اول بوسيله چرخش گاوها دور تا دور خوشه هاي گندم است كه در اين مرحله گندم از كاه جدا شده مرحله دوم   مرحله باد دادن كاه يا جدا كردن كاه از گندم است،وسرند (غربال) گندم و تقسيم محصول مي باشد،وسايل مورد استفاده در اتاق كشاورزي شامل خيش، يوغ، چنگك، داس به اندازه هاي مختلف،الك يا سرند و كاسه من است .

در انتهاي رودخانه ميشخاص ودرمحل سرچشمه رودخانه در 2كيلومتري شمال حيدرآباد نقش برجسته اي متعلق به دوران آشور نو كشف شده كه اين نقش برجسته به صورت فردي است كه احتمالاً پادشاه ، بصورت ايستاده با ريش وكلاه مخروطي كه موي بافته شده وي از پشت كلاه مشخص است.
اين فرد داراي شيئي بصورت عصا در دست و شمشيري به روي كمر مي باشد نقوش ونمادهاي ماه و خورشيد و ستاره به عنوان نماد برخي خدايان بين النهرين دراين نقش برجسته به چشم مي خورد متاسفانه قسمتي از اين نقش برجسته بدليل مرغوب نبودن نوع سنگ صخره از بين رفته است .

 اين نقش برجسته از لحاظ شكل ونمادهاي آن شبيه نقش برجسته گل گل ملكشاهي است با اين تفاوت كه نقش برجسته گل گل ملكشاهي داراي نوشته است ولي اين نقش برجسته فاقد نوشته است با توجه به بررسي هاي كارشناسي انجام شده اين اثر متعلق به دوران آشور نو و متعلق به احتمالاً شخص آشور باني پال يا آشورنصيرپال دوم پادشاه آشور است كه به سرزمين ايلام باستان حمله كرد و شهر ماداكتو را آنطوريكه خود توصيف مي كند ازبين مي برد
با كشف اين نقش برجسته اين اميدواري وجود دارد كه شهرماداكتو در محدوده استان فعلي ايلام باشد
لازم به ذكر است با كشف اين نقش برجسته مراحل ثبت آن درسازمان ميراث فرهنگي ،صنايع دستي وگردشگري استان ايلام آغاز شده است.

ايلام اگر چه اين قطعه از خاک جمهوری اسلامی ايران هرگز تاريخی مستقل از حيات سياسی و اجتماعی کشور در ادوار کهن تاکنون نداشته ليکن همجواری با خاک و مرز بيگانگان در ايام گذشته تاکنون همواره شاهد تحولات و فراز و نشيب های گوناگون سياسی و فرهنگی و اجتماعی بوده است . هجومهای گاه و بيگاه بابليان و سپاهيان و قشون ديگر در ادوار بعد از گذرگاههای مهران به طرف کوههای زاگرس و سپس به قصد تسلط بر دشت دهلران و خوزستان از جمله حساسيتهای تاريخ و سرگذشت اين ديارند .

کتيبه و نقش برجسته گل گل ملکشاهی

نقش برجسته و کتيبه ی گل گل يادگاری از حمله و تصرف اين منطقه توسط سلسله ی آشوری در هزاره های قبل از ميلاد است که در ضلع شمالی روستای گل گل بخش ملکشاهی و بر نمای شرقی صخره  و به ارتفاع حدود 3 متر از زمين قرار دارد .
شکل عمومی کتيبه يک مستطيل به ارتفاع 135 سانتی متر و عرض 90 سانتی متر است که در وسط آن نقش نيم رخ و تمام قد پادشاه آشوری بصورت برجسته قرار دارد که کلاهی مخروطی و ردايی بلند تا روی پاها بر تن داشته و شمشيری حمايل نماد قدرتی به دست دارد که به علت تخريب شکل آن به درستی معلوم نيست . نزديک پيشانی نيز تصويری تخريب شده قرار دارد که به همراه نماد ديگری در پشت سر پادشاه هلال ماه (؟) احتمالاً نمادهای خدايان و الهه های آسمانی باشند که به حمايت از پادشاه آشوری برخاسته و به او کمک نموده اند تا در جنگ پيروز شود .
متن کتيبه ابتدا به عمق متوسط 5/2 سانتی متر تراش خورده و طی آن نقش برجسته ی پادشاه را فراهم ساخته اند و سپس به نقر خطوط ميخی آشوری در سطرهای افقی بر تمام سطح کتيبه و نقش برجسته پرداخته اند و هر سطر را با خطی کنده و افقی از سطر بعدی مجزا نموده اند . اينکه اين کتيبه مربوط به کدام پادشاه آشوری است به درستی معلوم نيست و عده ای آن را متعلق به آشور بانی پال که سرزمين ايلام قديم را متصرف و در نهايت موجب انقراض آنها گرديد دانسته و عده ای آن را مربوط به سارگن دوم پادشاه آشوری می دانند که وی نيز نواحی شمال غرب و قسمتهايی از غرب ايران تا درياچه اروميه را به تصرف درآورد .
آنچه از متن سنگ نوشته مستفاد می گردد اين است که آشوريها همواره چشم طمع به نواحی شرقی حکومت خود يعنی سرزمين ايلاميها داشته و هر زمان که زمينه فراهم می شد حمله را آغاز می نمودند و اين روند به صورت فرهنگ ستيزه گری به فرزندان شاهان منتقل می شد و چهره ی پادشاه آشوری که رو به سرزمين ايلام حکاکی و نقر شده خوی جنگجويی و طمع هميشگی آنان به اين ديار را به نمايش می گذارد .

متن کتيبه آشوری گل گل

" به آشور و خدايان ( بزرگ ) که به طرفداری شاه محبوب آنها ايستاده و چيره شده ( بر زمينهای  دشمنانش ( ...) شاه جهان (...) پسر (...) آشور پدر خدايان مرا نامزد کرد برای پادشاهی در رحم مادرم (...) انليل مرا برای تسلط بر روی زمين و مردم فرا خواند . سين و شماش با هم شگونهای مساعدی در مورد بنياد فرمانروايی من فراهم ساختند . نبو و مردوک مرا بصيرت وسيع و فهم عميق بخشانيدند . خدايان بزرگ از راه لطف در محفل خود مرا بر روی تخت شاهی پدرم گذاشتند . آنها تسلط بر روی زمين را به من واگذار کردند . شهر (...)
آنها بيرون رفتند (...) روی او ستايش کارهايی که من انجام داده ام . من نوشتم بر روی آن من به جای نهادم اين سنگ نوشته را  برای ترغيب شاهان و پسران من در آينده باشد که اميری در ميان شاهان پسران من که او را آشور و خدايان بزرگ برای تسلط بر روی زمين و مردم نامزد کند . اين ستون و تحسين خدايان بزرگ را ببيند و باشد که به تدفين آن بپردازد و قربانيها بکند اما آنکه آن مجسمه را از جای آن بردارد آشور و خدايان بزرگ و آن عده که روی اين ستون نام برده شدند با نظر خشم به او نگاه کند .باشد که به طرفداری او در يک برخورد سلاحها در ميدان جنگ برخيزند و باشد که آنها او را راهنمايی نکنند . (...) با شد که آنها هم حکم شاهی او را براندازند و باشد که آنها نامش و تخمه اش را در زمين ضايع کنند" .

سنگ نوشته تخت خاتون ( تخت خان )

تخت خاتون يا تخت خان منطقه ای خوش آب و هوا در مسيرايلام به مهران و در منطقه ي عمومی صالح آباد است . اين مکان علاوه بر داشتن چشمه ي آب سرد و زلال به علت قرار داشتن در دامنه ي غربی کوه نخجير از نظر دسترسی به شکار انواع حيوانات وحشی و هِيزم درختان بلوط از شرايط و مزيتهای بسيار مطلوبی برای استراحت و تفريحگاه واليان ايلام برخوردار بوده است
تداوم استقرار خان والی و همراهانش هر سال به مدت طولانی در اين مکان  تخت خاتون (که به احتمال زياد به لحاظ تعلق خاطر زياد خان به يکی از همسرانش آنجا را " تخت خاتون " ناميد)  و بعدها به تخت خان تبديل شد , باعث گرديد که غلامرضاخان والی از فرصت استفاده کرده و دستور به نگارش کتيبه ی بزرگ و به ياد ماندنی خود در اين  مکان بنمايد .
ارزش واهميت اين سنگ نوشته علاوه برزيبايی خط و متن آن دارای اطلاعات فراوانی است که از گذشته ی والی و کارهای عمرانی وی دست می دهد , چيزی که در ساير کتيبه ها تنها اشاره ای گذرا به آنها شده است .
متن کتيبه بر روی قطعه سنگی بسيار بزرگ , حجيم و مکعبی شکل و بر نمای غربی آن در ارتفاع 5/2 متری قرار دارد . نمای عمومی سنگ نوشته يک متوازی الاضلاع در ابعاد 145 × 190 سانتی متر بوده که ابتدا آن را حدود دو سانتی متر به لحاظ فراهم نمودن يک سطح صاف و يکنواخت تراش داده و آن گاه با تراش دادن مجدد حروف و کلمات را برجسته نموده اند .
خط کتيبه از نوع نستعليق و با گرايش به سوی نستعليق شکسته می باشد که از نظر نگارش و حکاکی يکی از زيباترين کتيبه ها در نوع خود به شمار می رود.

 
سنگ نوشته نخجير يا سرتزن

" که ينی سرته زن " يـا چشمه ای که سر را ( از سردی آبش ) بی حس می کند تا چشمه يا محلی در دامنه ی پائينی نمای غربی کوه نخجير در بخش صالح آباد مهران است .اين محل پوشيده از درختان بلوط , زال زالگ , ون و گونه های محدود ديگر است .
همانطوری که در متن کتيبه آمده آن را به فرزند خويش يدالله خان که ملقب به اشرف الملک بوده هديه نموده است .
متن سنگ نوشته بر نمای غربی تخته سنگ و به ارتفاع 5/1 متر از سطح زمين , حکاکی گرديده است . سطح ناهموار سنگ و همین طور ترک بزرگ افقی در آن باعث گرديده که متن کتيبه در سه قسمت مجزا نگارش يابد . خط آن به سبک هميشگی  دوره ی غلامرضا خان والی , نستعليق بوده  باز هم به علت فضای کم و همين طور نگرش زيبايی شناسانه کلمات در يک فضای محدود با رعايت اصول نگارش و توجه به زيبايی حروف در همديگر تنيده و فشرده شده اند .
بر اثر عوامل جوی و انسانی تعدادی از حروف فرو ريخته و جنس نه چندان مرغوب سنگ نيز مزيد بر علت گرديده تا روند تخريب و فرسايش کتيبه سرعت بيشتری داشته باشد .

متن سنگ نوشته (نخجير ):

شنيدم کــه جمشيد فـــــرخ سرشـت   
بسـر چــشـمـه بـر سنـــگـی نـوشـت
در اين چشمه چون ما بسی دم زدند
بـرفـتـنـد چـون چـشـم بـر هـم زدنــــد
فی سنه 1327

حسب الفرمايش جناب مستطاب اجل اکرم افخم اعظم آقای امير جنگ والی کل لرستان فيلی
بموجب غرث اين باغ قباله نمود با حدودات ملکی که از طايفه عالی بيگی ابتياع نمود به فرزند خود اشرف الملک  هدیه نمود .

از حسينقلی خان ابوقداره پدر غلامرضاخان ابوقداره يک سنگ نوشته وجود دارد . اين سنگ نوشته در شمال شهر ايلام و روبروی پارک آزادی , بر نمای جنوبی قطعه سنگی حجيم  نگارش يافته است .
خط کتيبه از نوع نستعليق بوده و به لحاظ کمبود فضا کلمات جمع گرديده و نظم سطرها به هم خورده است زيبايی خط اين سنگ نوشته هرگز به پای کتيبه های ديگر از غلامرضا خان والی نمی رسد وگو اينکه تبحر حجاران در اين دوره به مراتب کمتر بوده است .
 
                                     
سنگ نوشته قوچعلی
اين اثر بر نمای جنوبی صخره ی کوه انار و محلی موسوم به تنگ قوچعلی در شمال شهر ايلام قرار دارد . ارتفاع آن از سطح زمين حدود 5/4 متر بوده و دسترسی به آن مشکل می باشد .
خط آن از نوع نستليق بوده و به مانند ساير کتيبه های غلامرضاخان والی علاوه بر رعايت زيبايی  حروف به لحاظ حداکثر استفاده از فضای محدود در آن سطرها رعايت نگرديده و کلمات در يک فضای کوچک جمع گرديده اند .

سنگ نوشته قلعه والی شهر ايلام
پس از اتمــام ساخت قلعــه حسين آباد  ايلام  غلامرضا خان والی وی دستور به نگارش کتيبه ای به طول 180 و عرض 34 و قطر 14 سانتيمتر داد تا به زيباترين شکل ممکن حکاکی گردد . اين سنگ نوشته با خط نستعليق برجسته و در هفده سطر با فواصل منظم و در کادرهای مستطيل نگارش يافته و در آن ايام بر بالای ورودی شرقی قلعه والی شهر ايلام در داخل ديوار نصب بوده که در جريان جمگ تحميلی و بمباران هواپيماهای عراقی فرو افتاد و فعلا" در جای ديگر قلعه نگهداری می شود .

متن کتيبه :
هوالله تعالی يا علی مدد
تاريخ ساختن عمارت پارک در زمان سلطنت شاهنشاه عادل بادل محمدعلی شاه قاجار خلدالله ملکه حسب الامر حضرت مستطاب اجل اکرم عالی آقای غلامرضاخان امير جنگ والی لرستان فيلی (1) ابن مرحوم مغفور حسينقلی خان والی کل لرستان فيلی ابن مرحوم حيدرخان والی ابن مرحوم مغفور حسن خان والی کل لرستان فيلی ابن مرحوم اسدخان ابن مرحوم اسماعيل خان والی کل لرستان فيلی ابن مرحوم شاهورديخان  ابن مرحوم منوچهرخان والی ابن حسين خان والی ابن شاهورديخان والی در سنه هزار و سيصد و بيست و شش هجری (2) به معماريت عاليجاه خيرالحاج حاجی درويشعلی کرمانشاهی و به نظارت معتمدالسلطان مکرم عم عالی مقام صيدجواد خان سرتيپ والی زاده اتمام پذيرفت .
فی شهر رمضان المبارک سنه 1326 هجری 

سنگ نوشته ميمه ( بخش زرين آباد )

در ضلع شمال شهر ميمه و محلی موسوم به سراب تعدادی تخته سنگهای بسيار حجيم و مشرف بر ضلع شرقی رودخانه ميمه قرار دارند. بر روی نمای شمال غرب يکی از اين سنگهای حجيم که حدود 3 متر ارتفاع و 5/2 متر عرض دارد , سنگ نوشته ی والی نمايانگر است که به شکل مخروطی معکوس تا عمق اندکی تراش خورده و سپس کلمات را با نقر خطوط کناری نمايان ساخته اند . کتيبه در سيزده سطر حکاکی و هر سطر با سطر ديگر با خط افقی مجزا شده است .
نوع خط نستعليق برجسته و با تداخل حروف به لحاظ فضای محدود کتيبه می باشد و شباهت فراوانی با سنگ نوشته حسين قلی خان والی واقع در شمال شهر ايلام دارد و به احتمال بسيار زياد هر دو کتيبه بوسيله يک نفر حکاکی شده باشند .
در ابتدای سنگ نوشته آيه " بسم الله الرحمن الرحيم " و سپس شعری با چهار مصرع بدين مضمون آمده است :
شنيدم که جمشيـــد فرخ سرشت  
بــــه سرچشمه بر سنگــی نوشت

در اين چشمه چون ما بسی دم زدند  
بـرفـتـنـد چـون چـشم بـرهـم زدنـــــــد

این مطلب در تاریخ 5/3/1384 در سایت ایلام تودی نیز منتشر شد

http://www.ilamtoday.com/article/article.asp?n=59

در نشریه لور منتشر شده

http://loor.ir/News.asp?nid=854&ln=fa

در خبرگزاری میراث آریا منتشر شده

http://chtn.ir/WebForms/Fa/Article/ArticleInfo.aspx?ID=591

در وب سایت ایلام توریسم منتشر شده

http://ilamtourism.com/news/news.asp?newsnum=62546990

در وب سایت سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری ایلام منتشر شده

http://ilam-miras.ir/index.aspx?siteid=71&pageid=254&newsview=4933

در خبرگزاری میراث فرهنگی منتشر شده

http://www.chn.ir/news/?section=2&id=49212