عکس زیر در سال ۸۵ گرفتم

لینک ایلام بهشت زاگرس در سایت گوناگون - سایت حاشیه و در وبلاگ کردنشینان

سنگ نوشته نخجير يا سرتزن " که ينی سرته زن " يـا چشمه ای که سر را ( از سردی آبش ) بی حس می کند تا چشمه يا محلی در دامنه ی پائينی نمای غربی کوه نخجير در بخش صالح آباد مهران است .اين محل پوشيده از درختان بلوط , زال زالگ , ون و گونه های محدود ديگر است . همانطوری که در متن کتيبه آمده آن را به فرزند خويش يدالله خان که ملقب به اشرف الملک بوده هديه نموده است . متن سنگ نوشته بر نمای غربی تخته سنگ و به ارتفاع 5/1 متر از سطح زمين , حکاکی گرديده است . سطح ناهموار سنگ و همین طور ترک بزرگ افقی در آن باعث گرديده که متن کتيبه در سه قسمت مجزا نگارش يابد . خط آن به سبک هميشگی  دوره ی غلامرضا خان والی , نستعليق بوده  باز هم به علت فضای کم و همين طور نگرش زيبايی شناسانه کلمات در يک فضای محدود با رعايت اصول نگارش و توجه به زيبايی حروف در همديگر تنيده و فشرده شده اند . بر اثر عوامل جوی و انسانی تعدادی از حروف فرو ريخته و جنس نه چندان مرغوب سنگ نيز مزيد بر علت گرديده تا روند تخريب و فرسايش کتيبه سرعت بيشتری داشته باشد . متن سنگ نوشته (نخجير ): شنيدم کــه جمشيد فـــــرخ سرشـت    بسـر چــشـمـه بـر سنـــگـی نـوشـت در اين چشمه چون ما بسی دم زدند بـرفـتـنـد چـون چـشـم بـر هـم زدنــــد فی سنه 1327 حسب الفرمايش جناب مستطاب اجل اکرم افخم اعظم آقای امير جنگ والی کل لرستان فيلی بموجب غرث اين باغ قباله نمود با حدودات ملکی که از طايفه عالی بيگی ابتياع نمود به فرزند خود اشرف الملک  هدیه نمود . چند نكته: 1-اين سنگ نوشته هنوز ثبت ملي نشده است از ضروريات است كه اين سنگ نوشته كه قدمت آن به دوره قاجاريه مي رسد ثبت ملي شود 2-متاسفانه اين سنگ نوشته در حال تخريب است 3-بيائيد به فرزندانمان بياموزيم ميراث فرهنگي هويت و شناسنامه يك ملت است با دستان خودمان شناسنامه هاي خودمان را از بين نبريم چون المثني صادر نمي شود 4- تصاوير با تلفن همراه گرفته شده است

مقدمه :

موزه نماينگر ارزشهاي از ميان رفته جوامع مختلف بشري است و ارزشهاي طبيعي و دائمي آنها را كه در عصر حاضر در معرض  تهديد  مي باشند مورد توجه قرار مي دهد موزه ها اين ارزشها را به عنوان ميراثهايي براي مردم مشخص مي كنند شناخت اين ميراث براي تداوم فرهنگ ارزشمند است و در واقع  موزه ها مسئول حفظ ميراث  ملموس و غير ملموس طبيعي و فرهنگي هستند .

مناسبترين شيوه براي طبقه بندي موزه ها بر اساس مجموعه موزه مي باشد موضوع مجموعه يا آنكه از چه ديدگاهي  به آثار تشكيل دهنده آن نگاه شود ، مبناي اين طبقه بندي قرار ميگيرد ، زيرا ماهيت آثار و انديشه هاي وابسته به آن است كه اهداف و فعاليتهاي موزه را تعيين مي كند ،از اين رو به طور كلي موزه ها را در سه گروه  ميتوان قرارداد :

 الف) تاريخ

 ب)هنر

 ج)علوم

  موزه هاي مردم شناسي از گروه موزه هاي تاريخي اند ، كه محدوده فعاليت اين نوع موزه ها مطالعه فرهنگهايي است كه به دوران پيش از ورود صنعت ماشيني به منطقه و يا دوران آغاز صنعتي شدن مربوط مي گردد و درحال حاضر به شدت مورد تهديد جهش تمدن صنعتي است.

 هدف از شكل گيري و تجهيز  موزه مردم شناسي كه اولين موزه در استان ايلام است، ايجاد يك مركز تاريخي و فرهنگي در راستاي اهدافي گسترده و بلند مدت ،در چهارچوب رسالت سازمان ميراث فرهنگي ،صنايع دستي وگردشگري مي باشد. در كل اين موزه ارتباط ميان بازمانده ي ارزشهاي سنتي وصنعتي شدن و اهميت و قابل احترام بودن ميراث معنوي و فرهنگي جامعه است .حفظ نگهداري و معرفي آنها به جوانان و نسلهاي آينده اين مرز و بوم از اهداف موزه مي باشد .

درطبقه بندي اشياء موزه مردم شناسي استان ايلام سه اصل  مهم است كه مبنا قرار داده  شده است :

 1-محيط زيست

 2-مسائل اجتماعي و زندگي

 3-اعتقادات و باورها

 برمبناي اين سه اصل اشياء به چند گروه تقسيم بندي ميشوند .

1-فنون معيشت

 2-آئين و مراسم

 3- مسكن

 4-هنرها و صنايع دستي

 5-خوراك

 6-پوشاك و اعتقادات و باورها

بنابراين موزه مردم شناسي ايلام درمسير شناساندن جلوه هاي مختلف عناصر فرهنگي منطقه ازنگاه مردم شناسي بنا نهاده شده است .

ساختمان موزه:

موزه مردم شناسي ايلام در قلعه والي ايجاد شده ، كه اين بنا متعلق به سال 1326 ه-ق به دستور غلامرضا خان والي در زمان حكومت محمدعلي شاه قاجار در محله اي به نام حسين آباد كه به ده بالا مشهور بوده احداث گرديد. اين بنا مقر تابستان و اسكان غلامرضا خان والي بوده اين بنا به معماريت حاج درويش علي كرمانشاهي و حجاري رضا قلي بوده است .

قلعه والي در مساحت 17/4687 متر مربع و زير بنايي 01/1466 متر مربع به شكل ذوزنقه اي بر روي تپه تاريخي چغا ميرگ ايجاد شده است . قلعه مذكور سه در ورودي در سه ضلع  جنوب، شرق و غرب دارد .

ورودي اصلي قلعه در ضلع جنوبي قرار گرفته داراي 22 اتاق تو در تو و يك اتاق شاهنشين در ضلع شمالي كه ابعاد و اندازه داخلي آن بزرگتر از ساير اتاقها است،در اين قلعه شش زيرزمين در سه ضلع شمال،غرب و شرق وجود دارد.

عمده مصالح به كار رفته شده سنگ،آجر وگچ است،قلعه والي در زمان جنگ تحميلي تا حدود 50 درصد تخريب شده، و در سال 67 عمليات مرمت آن شروع و در سال 69 بازسازي آن به اتمام رسيد، و به لحاظ اهميت تاريخي و موقعيت مكاني مناسب در سال 1384 تغيير كاربري از اداري به فرهنگي داده شد، و در سال 1385 تبديل موزه مردم شناسي شد .

بخشهاي مختلف نمايش موزه مردم شناسي ايلام به شرح زير است :

"بخش كشاورزي :

اين بخش شامل مراحل كاشت،داشت و برداشت است، حدود 40تا 50سال پيش در استان ايلام به روش سنتي كشاورزي انجام مي گرفت.مرحله كاشت گندم كه از محصولات اصلي و مهم اين استان است به وسيله گاو آهن يا خيش انجام مي گرفت.

مرحله برداشت شامل دو مرحله است:مرحله اول بوسيله چرخش گاوها دور تا دور خوشه هاي گندم است كه در اين مرحله گندم از كاه جدا شده مرحله دوم   مرحله باد دادن كاه يا جدا كردن كاه از گندم است،وسرند (غربال) گندم و تقسيم محصول مي باشد،وسايل مورد استفاده در اتاق كشاورزي شامل خيش، يوغ، چنگك، داس به اندازه هاي مختلف،الك يا سرند و كاسه من است .

در انتهاي رودخانه ميشخاص ودرمحل سرچشمه رودخانه در 2كيلومتري شمال حيدرآباد نقش برجسته اي متعلق به دوران آشور نو كشف شده كه اين نقش برجسته به صورت فردي است كه احتمالاً پادشاه ، بصورت ايستاده با ريش وكلاه مخروطي كه موي بافته شده وي از پشت كلاه مشخص است.
اين فرد داراي شيئي بصورت عصا در دست و شمشيري به روي كمر مي باشد نقوش ونمادهاي ماه و خورشيد و ستاره به عنوان نماد برخي خدايان بين النهرين دراين نقش برجسته به چشم مي خورد متاسفانه قسمتي از اين نقش برجسته بدليل مرغوب نبودن نوع سنگ صخره از بين رفته است .

 اين نقش برجسته از لحاظ شكل ونمادهاي آن شبيه نقش برجسته گل گل ملكشاهي است با اين تفاوت كه نقش برجسته گل گل ملكشاهي داراي نوشته است ولي اين نقش برجسته فاقد نوشته است با توجه به بررسي هاي كارشناسي انجام شده اين اثر متعلق به دوران آشور نو و متعلق به احتمالاً شخص آشور باني پال يا آشورنصيرپال دوم پادشاه آشور است كه به سرزمين ايلام باستان حمله كرد و شهر ماداكتو را آنطوريكه خود توصيف مي كند ازبين مي برد
با كشف اين نقش برجسته اين اميدواري وجود دارد كه شهرماداكتو در محدوده استان فعلي ايلام باشد
لازم به ذكر است با كشف اين نقش برجسته مراحل ثبت آن درسازمان ميراث فرهنگي ،صنايع دستي وگردشگري استان ايلام آغاز شده است.

زندگی عشيره ای و سنتی در استان ايلام باعث رشد و رونق صنايع دستی مرتبط با آن شده است. از دير باز بافت قالی كردی(قاليچه درشت بافت)، سياه چادر، چيغ(چيت)بافی، جاجيم بافی، گليم ساده، نمد مالی، احرامی بافی، گيوه بافی و عبا بافی در استان مرسوم بوده است. در راستای اهداف برنامه های آموزشی پس از ارزيابی قابليتهای توسعه آموزش رشته های مختلف بومی استان با اولويت مزيت های هر منطقه جهت پاسخ گويی به سلايق مختلف، رشته های ديگری نظير گليم نقش برجسته، منبت چوب، سفال گری و طراحی روی سفال، قلم زنی روی مس، و... در اين استان راه اندازی شده است و زمينه آموزش آنها فراهم شده است.

۱- قالی بافی:مواد اوليه بكار رفته در اين گونه زير انداز عمدتاً از ابريشم بوده كه در بيشتر موارد به صورت تمام ابريشم و در پاره ای از مواقع از كرك و ابريشم با پشم در بافت فرش استفاده می شود. امروزه بخش عمده ای از زير اندازهای سنتی كه در استان استفاده می شود را فرش های گل ابريشم با رج شماره بالای40 و در اندازه های ذرع و نيم(100×150) و قاليچه(140×220) تشكيل می دهندكه عمدتاً در شهرستانهای دره شهر و ايوان از توابع استان ايلام بافته می شود.
                            

۲- گليم نقش برجسته: اين بافته از نظر اصالت و توليد مهمترين و شاخص ترين صنعت دستی استان ايلام است كه زمينه آن گليم ساده و نقوش آن گره كامل قالی است كه طبيعتاً بعد از بافت نقوش آن برجسته تر از زمينه است در ساير مناطق ايران از جمله اراك،كرمانشاه و ... نيز بافت اين گونه گليم انجام می شود ولی اصالت آن مختص به استان ايلام بوده و برای اولين بار بافت آن در روستای زنجيره از توابع شهرستان شيروان چرداول استان ايلام شروع شده است.

۳- نمد مالی: به دليل بافت عشايری اين استان و تامين مواد اوليه(پشم)مورد نياز در داخل منطقه، نمد مالی از رونق خوبی برخوردار است. البته به دليل تاثيرات جوی, اين حرفه فصلی بوده و از اول تابستان تا ابتدای ماه سوم پائيز به مدت پنج ماه در سال انجام می گيرد و فرايند توليد شامل در هم تنيدن الياف طی مراحل حلاجی كردن پشم، لوله كردن و كوبيدن آن است كه در نهايت منجر به توليد نمد زير انداز، كلاه نمدی و پالتوی(كپنك)خواهد شد. اين حرفه عجين با سر انگشتان نمد مالان سخت كوش ايلام، ايوان، دهلران و آبدانان است.

                                
۴- احرامی بافی: يكی از دستبافته هايی است كه ماسوره اساس كار آن است و ماكو با الياف نخی در اين نوع بافته به كار می رود و از خامه پشمی رنگرزی شده به عنوان مواد اوليه آن استفاده می شود.
بافت اين هنر-صنعت در ايلام، ايوان و مهران انجام می شود و با توجه به تعيين شهر مرزی مهران به عنوان مسيری برای اعزام و تردد زائران كربلای معلی, بافت اين گونه دست بافته ها برای سجاده اهميت بيشتری يافته است.

۵- گيوه بافی:كوهستانی بودن منطقه و نياز به پای افزار راحت و سبك، انگيزه بافت گيوه را فراهم آورده است. اين هنر-صنعت كه هم اكنون نيز رواج دارد طی سه مرحله زير ساخته و پرداخته می شود:
1- آماده كردن رويه گيوه (آجيده) كه اين كار توسط تخت كش انجام می شود .
۲- بافت رويه گيوه (گيوه بافی) كه معمولاً برای بافت ازنخ پنبه ای و ابريشمی استفاده می شو
۳- دوختن رويه گيوه به تخت گيوه كه اين كار توسط فرد گيوه دوز انجام می شود.
بافت اين پای افزار از زمانهای ديرين تا كنون در ايلام، ايوان و مهران رايج بوده است.
 

۶- بافت سياه چادر: كه در اصطلاح محلی( دوار) به آن گفته می شود معمولاً توسط زنان عشاير در استان و با استفاده از موی بز بافته می شود. از جمله ويژگی های سياه چادر می توان به خواص فيزيولوژی موی بز اشاره كرد كه بر خلاف بقيه مواد در گرما منقبظ و در سرما منبسط می شود و اين به كاربرد ممتاز آن در سياه چادر كمك كرده تا در تابستان منافذ سياه چادر باز شده و هوای داخل سياه چادر خنك شود و در زمستان منافذ آن بسته تا
از ورود سرما و باران جلوگيری شود.بافت اين گونه پوشش حفاظتی در مناطق عشاير نشين كوچ روی استان ايلام انجام می شود.
                       

 ۷- چيغ(چيت) بافی: چيغ از جمله متعلقات سياه چادر است كه همانند حصاری اطراف آن را در بر می گيرد. چيغ با استفاده از الياف گياهی(نی) و همچنين موی بز و در پاره ای از مواقع با استفاده از نخ پشمی رنگی بافته می شود ضمناً نقوش در چيغ به سبب ماهيت بافت آن به صورت هندسی است و ناگفته نماند كه امروزه تكنيك بافت چيغ به عنوان پارتيشن در خانه های آپارتمانی كاربرد دارد. بهترين نوع اين دستبافته به صورت الوان در ايوان بافته می شود يك نمونه از چيغ های اين شهرستان با نقش مايه های اصيل و سنتی, بعلت زيبايی كه از نظرتركيب بندی رنگ و كيفيت بافت دارد به عنوان سر در نمايشگاه صنايع دستی كشور نصب شده است.

                        
۸- جاجيم بافی: جاجيم بافته ای از پشم تابيده رنگی است كه اغلب بافت خشنی دارد. در منطقه ايلام عموماً از الياف پشمی در بافت جاجيم استفاده شده كه به عنوان رختخواب پيچ كاربرد دارد. در اكثر خانواده های استان ايلام از اين نوع دستبافته ها برای پيچيدن يك دست رختخواب اضافی برای ميهمانان استفاده می شود. لازم به ذكر است كه در گذشته های نه چندان دور از رختخواب هايی كه با جاجيم پيچيده و مرتب شده اند در كنار ديوار به عنوان تكيه گاهی مناسب برای ميهمانان استفاده می شد.علاوه بر اين به دليل تنوع رنگی، جاجيم های ميهمان خانه زيبايی خاصی پيدا می كرده است چنانچه از گفته های جاجيم بافان منطقه بر می آيد حاكی از اين است كه هنر جاجيم بافی از دير باز در مناطق ايلام، ايوان و آبدانان رايج بوده است.

                      
۹- سفال گری: سفالگری هنری با پيشنه تاريخی است كه هنرمندان با استفاده از مواد اوليه فراوان و ارزان قيمت گل رس, با روشهای دستی و چرخ سفالگری اقدام به تهيه و توليد انواع فرمهای سفالی می كردند اين هنر ارزشمند از سال 1380 با حمايت و نظارت مديريت صنايع دستی در منطقه ايلام رواج يافته و علاوه بر آن توانسته است علاقه مندان بسياری را در ساير مناطق استان از جمله دره شهر و سرابله جذب نموده و آموزش دهد.
                                        

 ۱۰- عبا بافی: عبا از جمله دستبافته های سنتی ايران است كه از دير باز در مناطقی چون بوشهر, كوهپايه اصفهان و نائين توليد می شده است. در استان ايلام نيز در شهرستان مهران عبا بافی در اندك كارگاههايی رواج دارد. پشم گوسفند و يا شتر مواد اصلی تهيه عبا است ولی امروزه برای چله كشی عبا ازنخ های پنبه ای كارخانه ای استفاده می شود. دستگاه عبا از جنس چوب می باشد كه بدليل بافت ساده و عدم ايجاد نقش تنها دو عدد ورد دارد كه آنها تنها برای ايجاد دهنه كار و عبور ماكو از تارهای زير و رو مورد استفاده قرار می گيرد. در منطقه مهران علاوه بر عبای مردانه, عبای زنانه نيز تهيه می شده كه كوتاهتر از نوع مردانه است و در زبان محلی به آن قتره می گويند.